جامعه شناسی و روانشناسی

بررسی علل مهاجرت روستائیان به شهرها در ایران با فرا تحلیل پایان نامه های تحصیلی (مقطع زمانی 83- 1359)[1] علی قاسمی اردهائی[2]

چکیده

در این بررسی علل مهاجرت روستاییان به شهرها که نوعی تقسیم بندی داخلی از لحاظ مکان است، با استفاده از نظریه های مهاجرتی موجود به خصوص نظریه اورت لی، لوئیس، فی رائیس و وابستگی مورد بحث قرار گرفته است. برای پشتیبانی تجربی از نظریه های موجود، پایان نامه های تحصیلی دانشگاه تهران که در زمینه علل مهاجرت روستاییان به شهرها نوشته شده (جامعه آماری) با استفاده از روش فرا تحلیل بررسی شده اند.

در دیدی کلی، علل تأثیر گذار بر مهاجرت روستاییان به شهرها در ایران از چهار بعد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی ، جمعیت شناختی و طبیعی ، کشاورزی قابل بررسی است که از این میان بعد اقتصادی نقش عمده ای ایفا می کند و پس از آن ابعاد اجتماعی، فرهنگی، طبیعی ، کشاورزی و جمعیت شناختی قرار دارند. ابعاد فوق بر حسب عوامل جاذبه، دافعه، تبعی و شخصی قابل تقسیم بندی است که عامل دافعه روستایی بیش از سایر عوامل در مهاجرت روستا – شهر مؤثر بوده است و سپس عوامل جاذبه شهری، شخصی و تبعی قراردارند. دافعه های روستایی نیز بیشتر ابعاد اقتصادی، طبیعی – کشاورزی و اجتماعی- فرهنگی دارند.

کلید واژه ها: مهاجرت/ مهاجرت روستاییان/ پایان نامه ها/ مهاجرت شهری .

مقدمه :

به دلیل ماهیت مهاجرت و اینکه پدیده ای بین رشته ای است، صاحب نظران مختلف بنا به حوزه تخصصی و زمینه کاری خود، تعاریف متعددی از آن عرضه کرده اند. امانی و دیگران در لغت نامه جمعیت شناسی، در تعریف مهاجرت آورده اند که : «مهاجرت شکلی از تحریک جغرافیایی یا مکانی است که بین دو واحد جغرافیایی صورت می گیرد. این تحرک جغرافیایی، تغییر اقامتگاه از مبدأ یا محل سکونت به مقصد یا محل ورود است که به این نوع مهاجرت، مهاجرت دائم گویند که باید آن را از اشکال دیگر حرکت که متضمن تغییر دائمی محل اقامت نیست تفکیک کرد» (امانی و دیگران، 1354: 71). در تحقیق حاضر، به تحرک جغرافیایی از مبدأ روستایی به مقصد شهری و نیز علل موجد این تحرک، توجه شده است.

مهاجرت روستایی برای اولین بار در سال 1892 میلادی توسط گراهام انگلیسی به کار برده شد. معادل های این عبارت که در منابع گوناگون ذکر می گردند عبارت اند از: کوچ داخلی، برون کوچی روستایی، ترک روستاها ،  روستا گریزی، خالی شدن روستاها، برون کوچی روستا به شهر و در نهایت ترک سرزمین (پیتیه، 1369 : 1).

علل مهاجرت، وابسته به ویژگی های مختلف شخصیتی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی افراد متفاوت است. هدف عده ای از مهاجرت، اشتغال است و قصد عده ای دیگر تحصیل، ازدواج و... که قطعاً نتایج متفاوتی دارد. تحقیق حاضر از طریق بررسی آن بخش از پایان نامه های دانشجویان دانشگاه تهران که در زمینه مهاجرت است، علل اصلی مهاجرت روستاییان به شهرها در ایارن را تبیین کرده است. این علل از سطوح مختلف تحلیلی (فرد، خانوار، دهستان و غیره) و رشته ها (علوم اجتماعی، جغرافیا و اقتصاد) و مقاطع تحصیلی (دکتری، کارشناسی ارشد و کارشناسی) با روش های متفاوت بررسی (پیمایش ، تحلیل ثانوی داده ها و کتابخانه ای) به دست آمده است.

امید است از نتایج این تحقیق در برنامه ریزی های اقتصادی و اجتماعی به ویژه در زمینه برنامه ریزی روستایی استفاده شود و تا حدودی راهگشای محدودیت های اطلاعاتی در این زمینه گردد.

بیان مسئله و اهمیت موضوع

نتیجه نهایی مهاجرت از روستا به شهر نابودی کامل شکوفایی ملی و از دست دادن آزادی است چرا که انحطاط روستا به مثابه انحطاط تمدن است، تمدنی که ضامن قانون شهروند و حفظ حرمت آزادی انسان است (رولان ماسپتیول به نقل از پیتیه ، 1369، 44) .

در کشورهای در حال توسعه و از جمله ایران، مهاجرت از روستا به شهر در زمره مهمترین مسائل اجتماعی و اقتصادی به شمار می آید. این مهاجران هم در مبدأ و هم در مقصد مسائل و مشکلاتی از جمله؛ بروز نابسامانی های متعدد ناشی از فشار بر منابع و امکانات محدود جوامع شهری ،  بیکاری و کم کاری ، کمبود فضای زیستی و آموزشی ، آلودگی هوا و محیط زیست، سالخوردگی و زنانه شدن نیروی کار کشاورزی ، تخلیه روستاها و غیره را به وجود می آورند.

طبق نظریه گزینشی بودن مهاجرت، در اولین فرصت ، بعضی از افراد مهاجرت را بر می گزینند و بعضی ماندن را، این امر بر حسب تصادف نیست. معمولاً مهاجر ویژگی هایی دارد که موجب می شود زمینه های رفتن یا ماندن را در مقایسه با آنهایی که می مانند، متفاوت ارزیابی کند (اوبرای، 1370: 82) . بررسی های داخلی و خارجی که درباره مهاجرت به خصوص مهاجرت از روستا به شهر انجام شده، توافق دارند که تمایل و تصمیم گیری برای مهاجرت به سن و جنس و تحصیلات بستگی دارد. افراد 15 تا 30 ساله در جریان مهاجرت سهم عمده را دارند. طبق نتایج سرشمار ی1375، بیشترین مهاجران زن و مرد در سنین 24-20 ساله (1320766نفر) قرار دارند، و بعد از تعداد نفرات گروههای سنی به نسبت جناح های گروه سنی کاسته می شود . همچنین در سرشماری یاد شده نسبت جنسی کل کشور 103 ونسبت جنسی مهاجران 123 گزارش شده است (مرکز آمار ایران، 1375) ، که نشان می دهد بیشترین مهاجران کشور را مردان تشکیل می دهند. تفاوت نسبت جنسی در گروه سنی 24-20 ساله به بالاترین سطح خود می رسد (96 برای کل و 144 برای مهاجران). برای تحلیل نسبت جنسی مهاجران در ایران گروه سنی 29-25 ساله مناسب است. در گروه سنی ذکر شده ، نسبت جنسی برای مهاجران 124 و برای کل کشور 100 می باشد. که در این گروه سنی مردان بیشتر برای کسب درآمد، دانش، اشتغال و غیره مکان اقامت خود را ترک می کنند.

مهاجرت افراد جوان از روستا باعث کاهش رشد جمعیت (و در مواردی خالی از سکنه شدن)،  افزایش نسبت سالخوردگی و افزایش نسبت وابستگی در روستا می گردد. طبق بررسی های وزرات اقتصاد در روستاها و شهرهای کوچک، نرخ رشد جمعیت پایین تر از نرخ طبیعی می باشد(وزارت اقتصاد، 1375: 25). رمضانیان در تحقیقی تحت عنوان «ساخوردگی جمعیت شاغل در بخش کشاورزی ایران ، دلایل و پیامدها» مهم ترین عامل موثر بر سالخوردگی جمعیت شاغل در بخش کشاورزی  را مهاجرت دانسته است . از آنجا که اکثر مهاجران را جوانان جویای کار تشکیل می دهند، در نتیجه نوعی عدم تعادل (از نظر ساختار سنی) بین جمعیت شاغل در مناطق شهری (قطب مشاغل صنعتی و خدماتی) و مناطق روستایی (قطب مشاغل کشاورزی) پدید آمده است . این عدم تعادل به صورت سالخورده تر شدن جمعیت کشاورز و جوان تر شدن جمعیت شاغل در بخش های صنعت و خدمات جلوه گر می شود (رمضانیان، 1380) .

در مدل درادی که ماهیت دورانی افول روستایی نام دارد، مهاجر فرستی روستا به نوبه خود ضمن خراب کردن ساختار هرم سنی – جنسی جمعیت روستایی و در نتیجه کاهش بهره رشد طبیعی ، در کاهش جمعیت اثر کرده و این مسئله منجر به تقلیل تقاضا برای خدمات روستایی می شود . مدل یاد شده را می توان به صورت زیر ترسیم کرد:

نگاره 1- مدل دورانی افول روستایی

برابر با نگاره مذکور ، کاهش مشاغل روستایی در واقع به دلیل ایجاد تسلسلی منفی در روستا در نهایت منجر به مهاجرت خانوارهای زیادی از روستا می شود . علاوه بر این ، خود مهاجران نیز در محیط شهری با مسائل بی شماری مواجه می شوند. مطالعه ای که در زمینه اثر مهاجرت بر مرگ و میر صورت گرفته بود، نشان داد که مسکن مهاجران روستا- شهر اغلب بهره ای از بهداشت و تسهیلات بهداشتی رسمی ندارد. شرایط چنین مساکنی برای امید به زندگی کودکان زیان آور است. ضعف توان اقتصادی مهاجران، باعث می شود که در مجاورت صنایع سنگین ساکن شوند که این امر آنها را در معرض بیماری های عفونی و تنفسی قرار می دهد (Stephenson et al ., 2003:28) همچنین، این مهاجران برای محیط شهری و ساکنان آن نیز مشکلاتی را به وجود می آورند که به مواردی از آنها قبلاً اشاره شد .

در زمینه بررسی علل مهاجرت های روستا – شهر ، بیشترین تأکید بر روی مطالعه خصوصیات محیط روستاست. حال این سؤال پیش می آید که چرا مهاجرت از روستا به شهر اتفاق می افتد؟ چه عواملی باعث می شود که روستاییان این واقعه مهم اجتماعی را تجربه کنند؟

اهداف پژوهش

هدف کلی پژوهش، شناخت علل مهاجرت (ابعاد اقتصادی، اجتماعی – فرهنگی، جمعیت شناسی و طبیعی – کشاورزی) روستاییان به شهرهاست. اهداف دیگر تحقیق عبارت اند از:

  • شناخت عوامل تشکیل دهنده ابعاد علی مهاجرت از روستا به شهر
  • شناخت سهم هر یک از عوامل در علل مهاجرت از روستا به شهر
  • شناخت روش های بررسی و واحد تحلیل کارهای انجام شده در این زمینه
  • شناخت سهم هر یک از عوامل جاذبه، دافعه، تبعی و شخصی در علل چهار گانه مهاجرت از روستا به شهر
  • معرفی فرا تحلیل به عنوان یکی از روش های بررسی در تحقیقات اجتماعی

پیشینه نظری تحقیق

در مورد مهاجرت روستا – شهر ، دیدگاه ها و نظریات مختلفی وجود دارد که هر کدام از آنها از زوایای مختلف و به ویژه اقتصاد کلان و خرد به این پدیده نگریسته اند. در این زمینه کسانی مثل تودارو ، لوئیس ، لی و... دیدگاه هایی همانند کارکردگرایی ، وابستگی، اقتصاد دوگانه و... مطرح هستند. با تأکید بر علل مهاجرت از روستا به شهر به چند مورد از نظریه های فوق اشاره می شود تا بتوان به دیدی جامع (نظری) دست یافت.

کارکرد باوران معتقدند که تمام نیازهای اجتماعی در چارچوب نظام های اجتماعی آموخته می شوند. کنشگران در هر نظام به نیازهایی باور دارند که در آن نظام نمی توانند آنها را برآورده کنند. از این رو ممکن است تحولات لازم برای کاهش ناهماهنگی بین احساس نیاز و امکان تحصیل آن در کنشگر یا در نظام یا در هر دو اتفاق بیافتد. درک ناهماهنگی های بین خصایص فرد و نظام اجتماعی منجر به مهاجرت شخص جهت کاهش ناهماهنگی های ساختی می شود (لهسائی زاده، 1368: 61) کاظمی پور با استفاده از این نظریه در تبیین علل مهاجرت روستاییان به شهر تهران می گوید: «از آنجا که نیازهای اجتماعی افراد در محیط های روستایی برآورده نمی شود و در تعدادی از شهرها پاسخ مناسبی برای آنها وجود دارد، از این رو گونه ای عدم تعادل میان جوامع روستایی و شهری ایجاد می شود و روستاییان برای ارضای نیازهای خود مهاجرت می کنند.»

(کاظمی پور، 1374)

دیدگاه وابستگی ، مهاجرت را نتیجه انتقال ساختی روستاها از نظام سنتی – زمینداری به نظام صنعتی و ادغام آنها در نظام سرمایه داری وابسته می داند. از این رو تکیه این دیدگاه در بررسی مهاجرت ها، روی ساخت اقتصاد جهانی است نه بر توسعه انفرادی یک کشور. صاحب نظران این دیدگاه ، دو دسته عوامل برای برای بیان حرکت و علت مهاجرت در نظر گرفته اند: یکی عوامل تغییر دهنده و دیگری عوامل رکودی. عامل تغییر دهنده به دگرگونی های مبتنی بر فناوری ومکانیزه شدن کشاورزی اشاره دارد که این عمل سبب بیکاری یا کم کاری کشاورزان می شود که در نتیجه روستاییان را مجبور به مهاجرت می کند. عامل رکودی که در بررسی حاضر تحت عنوان جمعیت شناسی مهاجرت معرفی می شود زمانی مؤثر است که رشد جمعیت به دلیل بهبود نسبی وضع بهداشت و درمان، از تولیدات کشاورزی سنتی سبقت بگیرد و نیروی کار مجبور به حرکت شود.

مدل توسعه لوئیس- فی – رانیس، اولین و مشهورترین مدل توسعه ای است که حداقل به طور ضمنی به فرایند انتقال نیروی کار روستا به شهر توجه می کند. در این مدل، اقتصاد از دو بخش تشکیل می گردد: الف) بخش سنتی ، که دارای نیروی کار مازاد با بهره وری پایین یا بدون بهره وری است. ب) بخش صنعتی شهری نوین با بهره وری بالا که نیروی کار به تدریج از بخش معیشتی به آن انتقال می یابد. توجه اولیه مدل، هم به فرایند انتقال نیروی کار است و هم به رشد اشتغال در بخش جدید. سرعت این دو عنصر از طریق نرخ انباشت سرمایه صنعتی در بخش نوین مشخص می شود (تودارو، 1367 : 26)

تودارو نیز همانند سایر صاحب نظران مهاجرت، در صدد تبیین مهاجرت های روستا – شهری بوده است. فرض اصلی الگوی تودارو این است که هر مهاجر بالقوه، بر مبنای هدف پیشینه سازی «درآمد انتظاری» تصمیم می گیرد که به شهر برود یا نه. در این تصمیم گیری دو عامل اقتصادی اصولی نقش دارند: اولی به تفاوت واقعی موجود بین دستمزد در شهر و روستا مربوط است که به دلیل مهارت های متفاوت و دوره های آموزش کارگران به وجود آمده است . در واقع، وجود تبعیض بین دستمزدهای پرداخت شده به کارگران شهری ، در مقایسه با دستمزدهای کارگران ماهر روستایی، اصلی همیشگی در تصمیم به مهاجرت تشخیص داده شده است . دومین عنصر اصلی الگوی مزبور، و مهم ترین قسمت آن که در سایر الگوهای مهاجرت از روستا به شهر نیست، میزان احتمال موفقیت هر مهاجر در به دست آوردن شغل در شهر است. کلید فهم پدیده ظاهراً متناقض مهاجرت مداوم به مراکزی که بیکاری در شهر است. کلید فهم پدیده ظاهراً متناقض مهاجرت مداوم به مراکز ی که بیکاری در آنها فراوان است، بررسی فراگرد مهاجرت با رهیافت «درآمد انتظاری» یا دائمی است، که در آن درآمد انتظاری هم به پرداخت دستمزد به کارگر شهری مربوط می شود و هم به میزان احتمالی بستگی دارد که وی بتواند شغلی به دست آورد (Todaro , 1971) .

اورت لی، عوامل مؤثر در اخذ تصمیم جهت مهاجرت و فرایند آن را به چهار دسته تقسیم می کند:

1-       عواملی که با حوزه مبدأ ارتباط دارد.

2-       عواملی که با حوزه مقصد ارتباط دارد.

3-       موانع بازدارنده

4-       عوامل شخصی .

درهر حوزه عوامل متعددی در جذب و دفع افراد آن حوزه مؤثرند (لهسائی زاده، 1368 : 61) . نقطه قوت نظریه لی، تأکید درست و به جای وی بر عوامل شخصی است تحت تأثیر این عوامل است که برخی مهاجرت می کنند و برخی در محل سکونت خود باقی می مانند (زنجانی ، 1380 : 133). پس ویژگی های شخصی مهاجران از جمله سن، جنس، سطح سواد، حدود خود اتکایی، همبستگی های قومی و نژادی را نیز باید از موارد مؤثر بر مهاجرت به شمار آورد. (همان : 201). در تحقیق حاضر، عوامل شخصی لی با نام های عوامل تبعی و شخصی مشخص شده است که منظور از عوامل تبعی، مهاجرت با انگیزه هایی چون وابستگی اقدام ، ازدواج، تردد بیشتر به شهر، و منظور از عوامل شخصی، مهاجرت با انگیزه هایی مانند ادامه تحصیل خود و فرزندان ، چشم هم چشمی، سن ، بعد خانوار و میزان باروری کل است.

نظریه لی را می توان نظریه جاذبه و دافعه نیز نامید. عوامل دافعه بیشتر مربوط به مبدأ می باشند و عوامل جاذبه مربوط به مقصد. متخصصان و افراد تحصیل کرده بیشتر به علت جاذبه مهاجرت می کنند و غیر متخصصان از جمله کشاورزان به دلیل دافعه.

بیلس بارو و او برای با در نظر گرفتن نظریات مختلف در حوزه مهاجرت، علل مهاجرت را در موارد زیر خلاصه کرده اند:

1-       مهاجرت های روستایی از حوزه هایی که در آنها فرصت های شغلی کمتری وجود دارد به طرف حوزه هایی که دارای امکانات شغلی بیشتری است صورت می گیرد.

2-       در صورتی که اختلاف درآمد شهر و روستا زیاد باشد، مهاجرت به شهر به ویژه به شهرهای بزرگ انجام می شود .

3-     همه مردم، در دوره کارایی عمر خود (سن میانسالی) آرزومندند به حداکثر درآمد دست یابند و مهاجران روستایی در این سنین به امید دست یافتن به حداکثر درآمد، به شهرها مهاجرت می کنند.

4-       تسلط مدل دوگانه اقتصادی (بخش جدید و بخش معیشتی) بدون ارتباط با هم، سبب مهاجرت های روستایی می شود .

5-     عوامل دفع در روستاها و عوامل جذب در شهرها، مهاجرت های روستایی را شتاب می بخشد. در بخش معیشتی امکان جذب نیروی کار تازه وجود ندارد، در حالی که بخش های جدید اقتصادی شهر، هر روز طالب نیروی کار تازه ای است (شکوئی، 1373 : 470- 471) .

روش شناسی پژوهش

در حوزه علوم انسانی و اجتماعی روش های متعددی برای تحقیق و شناخت واقعیت و پدیده های اجتماعی وجود دارد. فرا تحلیل یکی از این روش هاست. فرا تحلیل یکی از روش های توصیفی است که تحقیقات انجام شده را ارزیابی می کند. در این بررسی ، تحقیقات انجام شده در زمینه مهاجرت روستا به شهر در ایران ارزیابی شده و روش شناسی این تحقیقات و علل مهاجرت روستاییان به شهرها مورد تحلیل و فراتحلیل قرار گرفته اند.

به نظر گلاس ، فرا تحلیل عبارت است از تحلیل آماری بسیاری از مطالعات و تحقیقات منفرد در حوزه ای معین به منظور ترکیب و یکپارچه سازی نتایج آنها (صفری، 1383 :20) . در فرا تحلیل تحقیقات موجود، تأکید بر ترکیب و یکپارچه سازی نتایج آنها جهت استفاده عملی و کاربردی است (صدیق ، 1379:68) . بنابراین فرا تحلیل، مقایسه نتایج تحقیق دیگران است. یعنی اینکه از تحقیقات ونتایج تحقیقات و تحلیل موجود، تحلیل دیگری عرضه می کنیم. این فرا تحلیل شامل کلیه مراحل تحقیق، نظریه، روش ، نتایج و... است.

جامعه آماری تحقیق عبارت است از پایان نامه های تحصیلی دانش آموختگان دانشگاه تهران در کلیه مقاطع تحصیلی که به موضوع علل مهاجرت روستا- شهر پرداخته اند . که از این میان بیست و یک پایان نامه انتخاب شد . در این گزینش معیارهای «مهاجرت روستا- شهر» و «علل این مهاجرت» تعیین کننده بوده اند. با تجزیه و تحلیل این پایان نامه ها ، علل مهاجرت روستاییان به شهرها بررسی شده است.

تکنیک جمع آوری اطلاعات بر اساس طرح پرسشنامه معکوس است که بعد از گردآوری داده های لازم ، بررسی و تحلیل شده اند.

علل مهاجرت روستاییان به شهرها

مهاجرت روستا- شهردلایل متفاوتی دارد. اصولاً افراد نظام های شخصیتی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی متفاوتی دارند و این تفاوت ها منشأ رفتارهای متفاوت در افراد است. مهاجرت نیز رفتاری اجتماعی است که متأثر از ویژگی های ذکر شده است و از فردی به فرد دیگر و ازجامعه ای به جامعه دیگر تفاوت می یابد. در بررسی های مختلف داخلی و خارجی، دلایل مهاجرت (مخصوصاً مهاجرت روستا- شهر) تبیین شده است . در ایران مرکز آمار درباره علل مهاجرت بررسی کرده و علل مهاجرت 534 مهاجر (که سهم مهاجران روستا – شهر چشمگیر بوده) را در موارد زیر خلاصه کرده است : انتقال (7%) ، کار دیگر یا بهتر (11%) ، جستجوی کار (6%) ، تحصیل (5/3%) ، استفاده از تسهیلات و امکانات (9%) ، ازدواج (10%) ، تبعیت از خانوار (45%)، و سایر (5/8%)، (مرکز آمار ایران، 1382:58)، کارآموزی (5/11%)، زندگی با دوستان وخویشاوندان (10%)، بازنشستگی (6/1%)، وابستگان مهاجران (5/10%)، ازدواج (3/14%) ، و سایر(4/8%) از مهم ترین دلایل مهاجرت هستند (Liang , 2001: 517) .

هر دو بررسی یاد شده حالت های چهار گانه مهاجرت داخلی (شهربه شهر، شهر به روستا، روستا به شهر و روستا به روستا) را بررسی کرده اند. گرچه در کشورهی در حال توسعه اکثر مهاجران داخلی را روستاییان تشکیل می دهند ولی محققان در طبقه بندی علل مهاجرت، بر علت های کلی که بین مهاجران شهری و روستایی مشترک است تأکید می کنند و از علت های خاص مهاجرت روستا – شهر، تا حدودی غافل می شوند . در تحقیق حاضر، سعی بر آن است تا به علت های خاص مهاجرت های روستا – شهر پرداخته شده و در طبقه بندی های مختلف ، این علت ها ارائه شوند. برای درک کلی از جامعه مورد بررسی (از نظر روش، جامعه آماری، واحد تحلیل، زمان تحقیقات و حوزه مطالعات صورت گرفته) ، علت های مهاجرت و عوامل تشکیل دهنده این علت ها ، در جدول 1 آورده شده است:

جدول 1 دیدی کلی از موضوع مورد بررسی و اطلاعات لازم برای فرا تحلیل پایان نامه های تحصیلی را در اختیار قرار می دهد. به غیر از موارد جامعه آماری و تاریخ انجام پژوهش ها، سایر موارد به تفصیل در بقیه جداول ارائه شده است . ستون جامعه آماری نشان می دهد که جامعه مورد بررسی از سطح کشور تا سطح روستا را پوشش داده است . بنابرانی علل به دست آمده از این جامعه آماری را می توان با اطمینان بیشتری به جامعه بزرگ تر تعمیم داد، زیا تا حدودی مناطق مختلفی از کشور را مورد پوشش قرار می دهد. محدوده زمانی پژوهش های انجام گرفته، بین سال های 1359 تا 1383 است. در این مقطع 24 ساله، علل خاصی (همانند مهاجرت به دلیل جنگ، خشکسالی و غیره) که می تواند ناشی از برهه ای از زمان باشد تصویر شده است. بنابراین علل مهاجرت از نظر زمانی نیز، جامع تر بررسی می شود. از جدول 2 به بعد ابعاد گوناگونی مهاجرت روستا- شهر مطالعه می گردد.

جدول 2- توزیع فراوانی پایان نامه های تحصیلی حوزه مطالعه بر حسب رشته و مقطع تحصیلی

فراوانی

رشته تحصیلی

مقطع تحصیلی

علوم اجتماعی

جغرافیا

اقتصاد

جمع

دکتری

کارشناسی ارشد

کارشناسی

جمع

تعداد درصد

15

5/71

4

19

2

5/9

21

100

1

5

10

5/47

10

5/47

21

100

منبع : یافته های پژوهش

ملاحظه می شود که مهاجرت روستا به شهر در بین سه رشته تحصیلی علوم اجتماعی، جغرافیا و اقتصاد مورد بررسی قرار گرفته است . مهاجرت به دلیل دارا بودن ماهیت بین رشته ای ، توانسته است در رشته های مختلف جایگاهی برای خود پیدا کند. از بین این سه رشته تحصیلی، علوم اجتماعی با 5/71 درصد بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است که مؤید آن است که مهاجرت از روستا به شهر در ایران به پدیده ای (و با احتیاط مسئله) اجتماعی تبدیل شده و از این رو نظر صاحب نظران علوم اجتماعی را به خود جلب کرده است . صاحب نظران اقتصادی و جغرافیا نیز از دریچه علمی خودشان به یان مسئله پرداخته اند . در مقاطع تحصیلی، فقط یک مورد به مقطع دکتری اختصاص دارد و موارد باقی مانده برای مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد نصف نصف است. البته روش بررسی پژوهش ها در مقطع کارشناسی بیشتر پیمایشی و در مقطع کارشناسی ارشد تحلیل ثانویه بوده است.

جدول 3- توزیع فراوانی پایان نامه های تحصیلی حوزه مطالعه بر حسب روش بررسی و واحد تحلیل

فراوانی

روش بررسی

واحد تحلیل

پیمایش

تحلیل ثانویه

کتابخانه ای

استان

شهرستان

دهستان

خانوار

فرد

نامعلوم

تعداد

درصد

11

52

8

38

2

10

3

5/14

1

5

4

19

5

24

6

5/28

2

10

منبع : یافته های پژوهش

از نظر روش بررسی، روش پیمایش با 52% از بیشترین نسبت برخوردار است . به دلیل کمبود داده های آماری در مورد مهاجران در کشور(به واسطه نبود نظام ثبت مهاجرت های صورت گرفته در کشور) محقق مجبور است که خود اقدام به گردآور این اطلاعات نماید، در صورتی که با داشتن نهادهایی مسئول برای انجام این کار، ضرورت انجام این نوع روش، کاهش می یابد. تحلیل ثانویه 38% و روش کتابخانه ای نیز 10% روش برسی را به خود اختصاص داده اند. در دو روش یاد شده ، مهاجرت بیشتر با دید ساختاری و کلان بررسی شده است.

از نظر واحد تحلیل به ترتیب، فرد (5/28%) ، خانوار (24%)، دهستان (19%)،  استان (5/14%) و شهرستان (5%) از بیشترین نسبت برخورداند. واحد تحلیل دو پایان نامه (10%) به دلیل اتخاذ روش کتابخانه ای ، مشخص نشده بود. در مورد مهاجرت روستا- شهر به نظر می رسد واحدهای تحلیل کوچک تر بهتر بتوانند علل واقعی را بازگو نمایند. نسبت های واحد تحلیل نشان می دهند که واحدهای تحلیل کوچک تر نسبت به بزرگ تر از فراوانی بیشتری برخوردارند و می توانند علل مهاجرت روستا به شهر را بهتر بیان کنند.

جدول 4- توزیع فراوانی پایان نامه های تحصیلی حوزه مطالعه بر حسب علل مهاجرت از روستا به شهر

 

          علت فراوانی

اقتصادی

اجتماعی و فرهنگی

جمعیت شناسی

طبیعی و کشاورزی

کل

تعداد

درصد

58

7/54

27

5/25

7

6/6

14

2/13

106

100

منبع : یافته های پژوهش

نمودار 1- توزیع نسبی علل مهاجرت

فرا تحلیل پایاننامه ها نشان می دهد که علل مهاجرت روستاییان به شهرها در چهار بعد عمده اقتصادی ، اجتماعی – فرهنگی، جمعیت شناسی و طبیعی – محیطی قابل دسته بندی است . الگوی این طبقه بندی منبث از نظریه های موجود و کارهای صورت گرفتهدر این زمینه است. همان طور که از جدول 4 (که مهمترین جدول است) و نمودار 1 بر می آید؛ علت اقتصادی با 7/54% ، اجتماعی و فرهنگی با 5/25%،  طبیعی و کشاورزی با 2/13% ، و جمعیت شناسی با 6/6% ، به ترتیب بیشترین درصد علل مهاجرت را شامل می شوند. همه نظریات مهاجرت در زمینه روستا – شهر ، اهمیت اقتصاد را در برانگیختن فرد برای مهاجرت برشمرده اند، بنابراین الگوی به دست آمده از تخصیص نسبت علل در گروه های چهارگانه ذکرشده دور از انتظار نیست. به دلیل محوریت بحث در بررسی حاضر و همچنین به خاطر اهمیت علل مهاجرت های روستا- شهر در برنامه ریزی های اجتماعی و اقتصادی، علل چهار گانه مهاجرت با دقت بیشتر و با در نظر گرفتن عوامل تشکیل دهنده آنها بررسی می شوند.

جدول 5- سهم هر یک از عوامل اقتصادی در مهاجرت از روستا به شهر

   عامل                 

 

 

 

فراوانی

بیکاری

کمی درآمد

تفاوت درآمد شهر و روستا

دستمزد بالا و فرصت های شغلی در شهر

کمبود تسهیلات در روستا

فقر مادی

مکانیزه شدن کشاورزی

رفاه شهری

تفاوت ارزاق کوپن شهر و روستا

 ایجاد صنایع انحصاری

کل

تعداد

درصد

9

5/15

6

3/10

4

9/6

5

6/8

16

6/27

5

6/8

2

5/3

6

3/10

2

5/3

3

2/5

58

100

منبع : یافته های پژوهش

نتایج جدول نشان می دهد که بیشتر روستاییان از کمبودهای روستا رنج می برند. کمبودهایی در زمینه کار، درآمد، تسهیلات و غیره که از این میان 50% علل اقتصادی مهاجرت مربوط به کمبود تسهیلات، بیکاری و کمی درآمد است که خود گویای تمرکز عوامل دافعه در علل اقتصادی مهاجرت ی باشد. چنانچه ملاحظه می شود ، در علت اقتصادی مهاجرت عوامل جاذبه شهری به اندازه دافعه روستایی نتوانسته اند خود را نشان دهند.

جدول 6- سهم هر یک از عوامل اجتماعی و فرهنگی در مهاجرت از روستا به شهر

     عامل

 

 

 فراوانی

تبعیت از اقوام

دسترسی به آموزش

امکانات ارتباطی و تردد به شهر

عدم امنیت نسبی و اختلافات محلی

چشم  هم چشمی

مسائل ناشی از اصلاحات ارضی و خالی شدن روستاها

کل

تعداد

درصد

4

8/14

9

4/33

4

8/14

5

5/18

2

4/7

3

1/11

27

100

منبع : یافته های پژوهش

در علل اجتماعی و فرهنگی مهاجرت از روستا به شهر به ترتیب عوامل دسترسی به آموزش (4/33%)، عدم امنیت و اختلافات محلی (5/18%)، تبعیت از اقوام (8/14%)  و امکانات ارتباطی و تردد به شهر (8/14%)، مسائل ناشی از اصلاحات ارضی و خالی شدن روستاها (1/11%) و چشم هم چشمی (4/7%) ، قرار دارند. دسترسی به آموزش نشان می دهد که مقاطع تحصیلی مختلف هنوز روستاها را کاملاً پوشش نداده و روستاییان با انگیزه، برای ادامه تحصیل مجبورند که روستاهای خود را به مقصد شهر ترک نمایند. شاخص های تبعیت از اقوام و تردد به شهر نیز اهمیت شبکه های مهاجرت در تحریک فرد به مهاجرت را نشان می دهد . مسائل ناشی از اصلاحات ارضی بر بافت جوامع روستایی تأثیر گذاشته و در بیشتر موارد روستاها را خالی از سکنه کرده است .

جدول 7- سهم هر یک از عوامل جمعیت شناسی در مهاجرت از روستا به شهر

                   عامل      

 فراوانی

بالا بودن رشد جمعیت

کل

تعداد

درصد

7

100

7

100

منبع : یافته های پژوهش

در این پژوهش ، علل جمعیت شناسی مهاجرت در بالا بودن رشد جمعیت روستا خلاصه شده است. گرچه در پایان نامه های یاد شده، به رشد جمعیت، جوانی جمعیت، میزان باروری کل و غیره اشاره شده است ، ولی همه موارد یاد شده از نرخ رشد بالای جمعیت در جوامع روستایی حاصل شده و نمی توان آنها را جدای از عامل رشد جمعیت و به عنوان عاملی جداگانه محسوب کرد. علل جمعیت شناسی بیشتر در پایان نامه هایی طرح شده که کلان نگر بوده و از تحلیل ثانویه استفاده کرده بودند. البته برای نیروی جوان جوامع روستایی، انگیزه های اقتصادی ( از قبیل پیدا کردن شغل، درآمد و غیره) و اجتماعی (ادامه تحصیل ، امکانات ارتباطی و غیره) می توانند محرک مهاجرت باشند. ولی در پژوهش های منتخب ، بالا بودن رشد جمعیت علت اصلی مهاجرت عنوان شده است.

جدول 8- سهم هر یک از عوامل طبیعی و کشاورزی در مهاجرت از روستا به شهر

   عامل     

 

فراوانی

کمبود زمین

کمبود آب

بدی آب و هوا

نامرغوب بودن خاک و کمی مرتع

عدم استفاده از کود و بذر

کل

تعداد

درصد

7

50

3

4/21

1

2/7

2

2/14

1

2/7

14

100

منبع : یافته های پژوهش

زمین بزرگ ترین سرمایه کشاورز و نگهدارنده او در روستاست . در پایان نامه های منتخب، در بررسی علل کشاورزی و طبیعی مهاجرت، مشخص شد که 50% کشاورزان مهاجر کمبود زمین را عامل اصلی مهاجرت خود می دانند . در اکثر مناطق جغرافیایی کشورمان، زمین بدون آب همانند سرمایه بدون مصرف است. بنابراین در ایران نقش آب در امور کشاورزی می تواند حیاتی باشد و بر این اعتبار است که کمبود زمین و آب با هم بیش از 70% علل طبیعی و کشاورزی مهاجرت از روستا به شهر را در برگرفته اند.

جدول 9- توزیع فراوانی عوامل جاذبه ، دافعه، تبعی و شخصی در علل چهارانه مهاجرت از روستا به شهر

  عوامل 

علل

جاذبه

دافعه

تبعی

شخصی

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

اقتصادی

اجتماعی و فرهنگی

جمعیت شناسی

طبیعی و کشاورزی

کل

22

ـ

ـ

ـ

22

38

ـ

ـ

ـ

7/20

36

9

ـ

14

59

62

33

ـ

100

7/55

ـ

8

ـ

ـ

8

ـ

30

ـ

ـ

6/7

ـ

10

7

ـ

17

ـ

37

100

ـ

16

منبع : یافته های پژوهش

نمودار 2- توزیع نسبی عوامل جاذبه، دافعه، تبعی  و شخصی در مهاجرت

 

نمودار 3- توزیع نسبی تأثیر عامل دافعه در علل چهارگانه مهاجرت

 

از جدول 9 برای بررسی نقش عوامل جاذبه، دافعه، تبعی و شخصی در مهاجرت روستاییان به شهر (دیدگاه اول) و تعیین سهم هر یک از عوامل یاد شده در علل چهارگانه مهاجرت (دیدگاه اول) و تعیین سهم هر کی از عوامل یاد شده در علل چهارگانه مهاجرت (دیدگاه دوم) استفاده می کنیم. بر اساس دیدگاه اول و همان طور که در نمودار 2 دیده می شود، عامل دافعه روستایی بیشترین درصد را به خود اختصاص داده و 7/55% علل مهاجرت ها را شامل می شود. بنابراین در برنامه ریزی و ارائه راهکارها برای جلوگیری از چنین مهاجرت هایی باید تمرکز بیشتر روی نواحی روستایی و دافعه های آن باشد. به دلیل اهمیت دافعه روستایی در مهاجرت های روستا- شهر، توزیع نسبی این عامل در علل چهارگانه مهاجرت در نمودار 3 آورده شده است . این نمودار نشان می دهد که بیشتر از 60% دافعه های روستایی به خاطر علل اقتصادی بوده و علل طبیعی – کشاورزی و اجتماعی – فرهنگی در مرتبه بعد قرار دارند. بعد از عالم دافعه روستایی، عوامل جاذبه شهری (7/20%) ، شخصی (16%) و تبعی (6/75) قرار دارند. در تقسیم بندی این عوامل بیشتر از نظریات اورت لی و لوئیس – فی – رائیس کمک گرفته شده است . مطابق دیدگاه دوم ، سهم عامل دافعه در علت اقتصادی تعیین کننده است به حدی که 62% علت اقتصادی را به خود اختصاص داده است و بقیه (38%) به عامل جاذبه تعلق دارد و نشان می دهد که روستاییان بیشتر به خاطر مشکلات اقتصادی است که از روستا متنفر شده و از آن گریزانند . در علت اجتماعی و فرهنگی سهم عامل جاذبه شهری صفر گشته و به ترتیب عوامل شخصی (37%) ، دافعه روستایی (33%) و تبعی (30%) قرار می گیرند . عوامل شخصی در علت های اجتماعی و فرهنگی مهاجرت از روستا به شهر ، بیشتر به کسب دانش و ادامه تحصیل اشاره دارد که قبلاً به آن اشاره شد. صد در صد علت های جمعیت شناسی مهاجرت روستا به شهر به خاطر عوام شخصی و صد در صد علت های طبیعی و کشاورزی مهاجرت روستا به شهر به خاطر عوامل دافعه روستایی بوده است.

محتویات جدول 9 نشان از ترکیبی بودن علل چهار گانه مهاجرت روستا به شهر و سهم عوامل جاذبه ، دافعه ، تبعی و شخصی در این علل چهارگانه است، از این رو در بررسی این نوع مهاجرت ها باید به مجموعه این عوامل و رابطه ها توجه کرد.

نتیجه گیری و پیشنهادها

در این بررسی علت های مختلف مهاجرت روستا- شهر در چهار علت، اقتصادی، اجتماعی ، فرهنگی ، جمعیت شناسی و طبیعی – کشاورزی خلاصه شده است . از این علل، علت اقتصادی بیشترین فراوانی را از آن خود کرده که بیش از 50 درصد علت های مهاجرت روستا- شهر را تبیین می کند. در بین عوامل اقتصادی، کمبود تسهیلات در روستا و بیکاری از بقیه مهم ترند. می توان گفت که با ارائه امکانات و تسهیلات مورد نیاز برای روستاها به خصوص با در نظر گرفتن انتظارات نسل جوان و ایجاد اشتغال در روستاها می توان از هجوم بی رویه این مهاجران به شهرها جلوگیر کرد. عوامل اجتماعی و فرهنگی از نظر فراوانی دومین علت تبیین کننده مهاجرت روستا – شهر می باشند. هر چند دسته بندی عوامل اجتماعی و فرهنگی بسیرا مشکل است ولی مسلماً روستاییان به دلیل نبود مراکز دانشگاهی و کمبود مقاطع تحصیلی آموزش و پرورش به خصوص در مقطع متوسطه در روستاها ، به شهرها مهاجرت می کنند. همچنین منشأ مهاجرت های زنجیره ای را در دو عامل اجتماعی و فرهنگی می توان جستجو کرد، به طوری که حدود 30 درصد مهاجرت های ناشی از عوامل اجتماعی و فرهنگی به واسطه تبعیت از اقوام و ارتباط با شهر (شبکه مهاجرت) صورت گرفته است. از جمله عوامل اجتماعی که با کاهش آن می توان از مهاجرت های بی رویه روستاییان به شهرها جلوگیری کرد، اختلافات محلی در روستاهاست. عامل یاد شده حتی می تواند باعث مهاجرت های دسته جمعی روستاییان شود. عامل جمعیت شناسی که 6/6 درصد علل مهاجرت روستا – شهر را تبیین می کند، می تواند با بهبود بسترهای عوامل اقتصادی یاد شده، خود به خود حذف شود. عوامل طبیعی و کشاورزی بیشتر حول محور آب و خاک می چرخد. حق نسق (آب وخاک) در جوامع روستایی از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و غیره تعیین کننده است و نوسانات در این حق می تواند تغییراتی را در رفتار کشاورزان به وجود آورد. بنابراین، یکی از راه های جلوگیری از مهاجرت کشاورزان به جوامع شهری، تهیه زمن و آب کافی و مناسب برای این قشر روستایی است.

در مجموع می توان گفت که نقش عوامل دافعه روستایی در مهاجرت روستا – شهر بیشتر از سایر عوامل به خصوص عامل جاذبه شهری است. برخلاف تصور عمومی که زرق و برق شهری را عاملی مهم در مهاجرت روستاییان به شهر می داند، بررسی حاضر، نقش دافعه های روستایی را تعیین کننده تر دانسته است. به نظر می رسد که مهاجران روستا- شهر در اثر دافعه های روستایی است که مجذوب جوامع شهری می شوند نه اینکه جوامع شهری فی نفسه مجذوب کننده باشند. با توجه به مطالب ذکر شده، برای جلوگیری از مهاجرت بی رویه روستاییان به شهرها در ایران راهکارهای زیر قابل عرضه است:

  • درک نسل جوان جوامع روستایی و سوق دادن تسهیلات و امکانات روستایی در جهت انتظارات این نسل
  • ایجاد اشتغال در جوامع روستایی از طریق کارهای جنبی غیر کشاورزی
  • بالا بردن تسهیلات آموزشی در جوامع روستایی
  • بالا بردن امنیت روستاها از طریق کاهش اختلافات محلی
  • ارائه تسهیلات بیشتر برای روستاییان در جهت به کارگیری زمینهای بایر
  • ایجاد سد یا چاه های عمیق در روستاها برای تأمین آب مورد نیاز برای کشاورزی
  • کاستن از جاذبه مشاغل کاذب شهری
  • ایجاد محدودیت هایی در جوامع شهری برای اسکان افراد در حاشیه شهرها
  • ایجاد نهادی برای سازمناندهی جریان های مهاجرت (کاری که در اکثر شهرها به خصوص در چین تجربه شده است)

یادداشت ها

  1. Dradey
  2. Lewis
  3. E.Lee
  4. Lewis – Fei- Ranis

5- البته تقسیم بندی یاد شده برای تحلیل بهتر نتایج و طبقه بندی اصولی تر شاخص ها و علت ها انجام شده است.

6. Bilsborrow and oberai

7. meta-analysis

8. Glass

منابع

احمدی ، وکیل (1383)، بررسی گرایش به مهاجرت از روستا به شهر و عوامل مؤثر بر آن. پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی ، تهران : دانشگاه تهران.

امانی، مهدی و دیگران (1354)، لغت نامه جمعیت شناسی . تهران: دانشگاه تهران.

امیری، فرزاد (1376)، بررسی مهاجرت های روستایی به شهر نورآباد ممسنی طی دهه های 65و55و 1345 . پایان نامه کارشناسی، تهران : دانشگاه تهران.

اوبرای ، ا.س . (1370)، مهاجرت، شهرنشینی و توسعه. ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران: مؤسسه کار و تأمین اجتماعی .

ایرانی ، یوسف (1376)، بررسی عوامل مؤثر بر مهاجرت روستاییان از دهستان های استان قم ، طی پنج ساله 70- 1365. پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی، تهران : دانشگاه تهران.

پیتیه، ژان(1369)، مهاجرت روستاییان . ترجمه محمد مؤمنی کاشی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی .

پیری، علی حسن (1378)، بررسی مهاجرت های روستایی و تأثیرات آن بر چشم اندازهای شهری در بخش مرکزی شهرستان کامیاران . پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیای انسانی، تهران : دانشگاه تهران.

تودارو، مایکل (1367)، مهاجرت داخلی در کشورهای در حال توسعه. ترجمه مصطفی سرمدی و پروین رئیسی فرد، تهران: مؤسسه کار و تأمین اجتماعی .

حسین نسب، حمید(1382)، بررسی علل اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی مؤثر بر مهاجرت در شهرسان های استان مازندران طی سال های 75- 1365. پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی، تهران : دانشگاه تهران.

حسینی، منصور (1375)، علل و انگیزه های مهاجرت روستاییان به شهر بیجار. پایان نامه کارشناسی علوم اجتماعی ، تهران: دانشگاه تهران.

خدامیان، غلامعباس (1373)، مهاجرت در کهگیلویه و بویر احمد. پایان نامه کارشناسی جغرافیا، تهران: دانشگاه تهران.

رمضانیان، محمد (1380)، «سالخوردگی جمعیت شاغل در بخش کشاورزی ایران، دلایل پیامدها». فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه . ش 36، صص 235-207.

زنجانی، حبیب الله (1371)، جمعیت و توسعه . تهران : مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.

زنجانی ، حبیب الله (1380) ، مهاجرت. تهران : سمت .

شاهمرادی ، مسعود (1375)، بررسی علل و انگیزه های مهاجرت روستای ویسمرید در شهرستان بیجار. پایان نامه کارشناسی علوم اجتماعی ، تهران: دانشگاه تهران.

شکوئی ، حسین (1373)، دیدگاه های نو در جغرافیای شهری، جلد اول ، تهران: انتشارات سمت .

صادقی ، منیره (1359) علل مهاجرت روستاییان گیوی به تهران. پایان نامه کارشناسی علوم اجتماعی، تهران : دانشگاه تهران.

صدیق، رحمت الله (1379)، «فراتحلیل مطالعات انجام شده در حوزه آسیب شناسی اجتماعی در ایران». نامه علوم اجتماعی .ش 15، صص 103- 67.

صفری ، حسین (1383)، فرا تحلیل روش شناختی تحقیقات پیمایشی – اجتماعی موجود در وزارت کشور. پایان نامه کارشناسی ارشد پژوهش علوم اجتماعی ، تهران: دانشگاه تهران .

فیروزان ، توحید(1380)، بررسی مهاجرت روستاییان به شهرها در ایران: یک مدل همزمان (1365تا 1375) . پایان نامه کارشناسی ارشد اقتصاد توسعه، تهران : دانشگاه تهران.

قاسمی ، یار محمد (1372)، بررسی انگیزه های مهاجرت روستاییان و عشایر به شهر ایلام . پایان نامه کارشناسی ارشد جامعه شناسی، تهران: دانشگاه تهران.

کاظمی پور، شهلا (1374) ، تحرک اجتماعی و مهاجرت در شهر تهران . رساله دکترای جامعه شناسی . تهران : دانشگاه تهران.

کلاته ، محمد (1378) ،توسعه نابرابر و مهاجرت. پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی، تهران : دانشگاه تهران.

کولائی نژاد، نسرین (1359) ، بررسی علل مهاجرت روستاییان شهراب به تهران و تأثیر شهرنشینی در ساخت و کارکرد خانواده . پایان نامه کارشناسی علوم اجتماعی ، تهران : دانشگاه تهران.

گنجیان، مهدی (1371)، بررسی علل مهاجرت از مناطق روستایی استان تهران در دهه 65-1355 . پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی ، تهران : دانشگاه تهران.

لهسائی زاده، عبدالعلی (1368)،  نظریات مهاجرت . شیراز : انتشارات نوید شیراز .

محمد زاده، علیرضا (1371)،  ارزیابی اثر سرمایه گذاری های صنعتی دولت بر مهاجرت داخلی . پایان نامه کارشناسی ارشد اقتصاد، تهران: دانشگاه تهران.

محمدی یگانه، بهروز (1383)، نگرش ساختاری به مهاجرت ها و ناپایداری روستاها (مطالعه موردی استان زنجان 75- 1355)، پایان نامه دکترای جغرافیای انسانی ، تهران : دانشگاه تهران.

مرکز آمار ایران (1375)، نتایج تفصیلی سرشمار عمومی نفوس و مسکن ، تهران: مرکز آمار ایران.

مستعان، محبوبه (1371)، مهاجرت در روستاهای شهرستان گرمسار. پایان نامه کارشناسی جغرافیای طبیعی، تهران: دانشگاه تهران.

مشفق، محمود (1380) ، توسعه روستایی و مها جرت : بررسی شاخص های توسعه اقتصادی – اجتماعی و جمعیتی مؤثر بر مهاجرت از مناطق روستایی استان های ایران در دهه 75-1365 . پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی ، تهران : دانشگاه تهران.

مؤذن ، مولود (1375) ، علل مهاجرت از روستا به شهر. پایان نامه کارشناسی پژوهشگری ، تهران : دانشگاه تهران.

موسوی، میریونس (1372)، علل مهاجرت از روستا به شهر : روستای ینگجه از توابع اردبیل. پایان نامه کارشناسی پژوهشگری ، تهران : دانشگاه تهران.

وزارت اقتصاد (1375) ، تأثیر برخی از علل مهاجرت نیروی کار در ایران. تهران : وزارت اقتصاد، دفتر انتشارات و اطلاع رسانی .

یزدانی، نسرین (1362)، علل مهاجرت از روستا به شهر و امکان بازگشت به روستا . پایان نامه کارشناسی توسعه و رفاه ، تهران : دانشگاه تهران.

Liaug , Z. (2001), "The age of migration in china" . Population and Development Review . Vol.27, No .3,pp. 499-524.

Stephenson , R.et al. (2003) , "The impact of rural- urban migration on under- two mortality in India." Journal of Biosociology Science. Vol .35,pp.15-31.

Todaro, P.M.(1971), "Income expectations , ruban migration and employment in Africa." International Labour Review . Vol . 104, No.5.

 



[1] در تهیه مقاله حاضر، از کمک های ارزنده آقای علی حسینی راد، کارشناس ارشد جمعیت شناسی استفاده شده است.

[2] کارشناس ارشد جمعیت شناسی

ارسال در تاريخ جمعه یکم بهمن 1389 توسط رحیم بهمنی
.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر